Kruševac - de Luk
de Luk
FOTOGRAFIJOM KROZ ISTORIJU
DONŽON
Glavna kula Lazarevog grada bila je trospratna gradjevina, visoka 20 metara i sazidana od oblog kamena - krušca, uglavnom bele boje. Pored nje se nalazila glavna kapija. Zidine utvrdjenja, koje su opasivale grad pružale su se oko 300 metara u pravcu sever-jug i 200 metara u pravcu istok-zapad. U zidovima tvrdjave na približno 20 metara bile su ugradjene male kule. Zidovi tvrdjave su bili visoki oko 4, a široki nešto više od 2 metra.
Pisanih dokumenata o samoj tvrdjavi nema, pa su sva saznanja na osnovu arheoloških istraživanja. U samom gradu pronadjeni su  ostaci kovačnice, konjušnice, kao i stambenih i pomoćnih prostorija, cisterne za vodu, odbrambenog rova i drugih objekata.
LAZARICA
Crkvu svetog Prvomučenika Stefana, Lazaricu, podigao je knez Lazar , kao pridvornu crkvu. Crkva, zajedno sa Ravanicom, predstavlja svojevrstan početak Moravskog stila i pripada građevinama sažetog tipa. Ona je prvi objekat u Srbiji koji je doživeo stručnu restauraciju i konzervaciju, što je obavljeno u periodu od 1904. do 1908. godine, pod rukovodstvom arhitekte Pere J. Popovića.
U vremenu posle 1427. godine, broj hrišćana u gradu je značajno opao, a posebno izmedju 1516-1530. godine kada ih je u gradu bilo samo nekoliko desetina, i sama crkva je zapuštena. Turci su gradili džamije, kojih je u gradu bilo nekoliko.
Tokom kratkotrajne austrijske prevlasti u gradu, radilo se i na restauraciji crkve, pa je ona tada i freskopisana. Karadjordje je 1812. godine crkvi poklonio zvono, a 1843. godine, po oslobodjenju od Turaka, ponovo je bila oslikana. Živko Pavlović, koji je izveo radove, naredne godine uradio je i ikonostas pred samu posetu kneza Aleksandra Karadjordjevića.
Crkva Lazarica je spomenik kulture od izuzetnog značaja.
Godine 1427. sultan Mehmet II definitivno zaposeda Kruševac, a Bertrandon de la Brokijer, 1433. godine opisuje grad kao malu varoš, dobro utvrdjenu i opasanu dvostrukim zidom. On pominje i razrušen grad koji se tu nalazio ranije, misleći, verovatno, na podgradje koje su turci porušili.
GRČKI ŠOR
Uredbom kneza Miloša, centar grada je premešten na zdraviji teren, odnosno na plato današnjeg centra Kruševca. Iz vremena 19. veka sačuvano je nekoliko kuća, koje se nalaze u sadašnjoj Karadžićevoj ulici, poznatoj kao Grčki šor, i u kojoj je sačuvana i kaldrma. I pored toga što kompleks objekata pripada kategoriji Kulturnog dobra od velikog značaja, kako je upisan u centralni, a i lokalni registar, konzervatorski radovi nisu sprovedeni. Šta više, ovo kulturno dobro je u opasnosti da nestane.
Tridesetih godina devetnaestog veka doselilo se dosta stanovnika iz Južne Srbije, ali i jedan broj grčkih i cincarskih trgovaca i mehandžija koji su veoma brzo postigli društveni i ekonomski ugled i napravili jednu vrstu kolonije, pa se tako ova ulica naziva i Grčki Šor.
SPOMENIK KOSOVSKIM JUNACIMA
Na svetskoj izložbi u Parizu, 1900. godine, Djordje Jovanović nagradjen je zlatnom medaljom za svoje vajarsko delo: spomenik kosovskim junacima.
Kamen temeljac za spomenik postavio je  kralj Aleksandar Obrenović, povodom petstogodišnjice Kosovske bitke, 1889. godine u novoosnovanom jezgru grada, čime je i opredeljen prostor budućeg centra Kruševca.
Kralj Petar I Karadjordjević, 1904. godine, na Vidovdan, svečano je otkrio ovaj predivan spomenik, povodom stogodišnjice Prvog srpskog ustanka. Od tada je spomenik kosovskim junacima na isoimenom trgu simbol Kruševca.
Spomenik je u obliku mermerne piramide, visine 6 metara, sa kompozicijom Vile i Boška Jugovića na vrhu.
Figura guslara je na severnoj strani spomenika, a na južnoj strani je  figura devojke sa ispruženom rukom prema jugu - Kosovu.
Reljef na ističnoj strani slika epsko pričešće kneževe vojske, a na zapadnoj je scena ubistva turskog cara Murata. Brojke na spomeniku označavaju događaje: 1389 - godinu Kosovske bitke, 1904 - otkrivanje spomenika, 1882 - proglašenje Srbije kraljevinom (kralj Milan Obrenović)
Na spomeniku je našla mesto i predstava srpskih grbova: istočna strana - grb kneza Lazara i posveta „Srpskim kosovskim junacima“, na severnoj grb Nemanjića, a na južnoj novi grb Kraljevine Srbije.
KUĆA SIMIĆA
Kuća je gradjena pre oslobodjenja Kruševca od Turaka, 1833. godine i pripadala je porodici turskih begova, brači Frenčević. U ovoj kući, koju je Stojan Simić, kao starešina varoši, dobio od kuma Miloša Obrenovića dogovorena je Knez Miletina buna 1835. godine.
Kuća se smatra najstarijom sačuvanom kućom u Kruševcu i nalazi se u ulici Majke Jugovića, sa zapadne strane spomenika kosovskim junacima.
U svojoj istoriji zgrada je promenila više vlasnika, da bi 1951. godine  bila pretvorena u Muzej. Danas je u sastavu Narodnog muzeja sa stalnom postavkom nameštaja i pokućstva sa početka XX veka.
GRADSKA KUĆA - SKUPŠTINA OPŠTINE - NAČELSTVO
Objekat je sazidan 1902. godine u neposrednoj blizini postavljenog kamena temeljca za spomenik kosovskim junacima. Projektant je profesor arhitekta Nikola Nestorović iz Beograda. Zgrada je jedan od simbola Kruševca, a u arhitektonskom smislu predstavlja čist neorenesansni stil.
Kao i spoljašnost, i unutrašnjost zgrade je bogato ukrašena.
Na medjuspratu nalazi se svečana sala u kojoj se održavaju kulturni dogadjaji, kao i venčanja. Sala je dekorisana mozaicima Mladena Srbinovića, povodom proslave VI vekova Kruševca.

UPRAVA PRIHODA - ZADRUGA
Objekat je sazidan 1906. godine kao Štedionica. Jedno vreme je u njoj bila i Pošta, a bila je i sedište Kruševačke zadruge, koja je osnovala parni mlin (1922.).
HOTEL PARIZ
Kafana Pariz je proširenjem (izgradnjom sprata), 1882. godine, sa sobama za prenoćište prerasla u prvi hotel u unutrašnjosti Srbije. Vlasnici su bili naslednici Ljote Karacidisa. Hotel je bio centar kulturnih dogadjanja u gradu, pa su se u njemu održavale i bioskopske predstave. Imao je i stalnu muziku, a zabeleženo je da je u njemu sevdalinke pevala radio pevačica Dara Kostić.
Srušen je 1971. godine i na njegovom mestu danas se nalazi zgrada "Kocka".
Sa tarase hotela Pariz, 14. oktobra 1944. godine objavljeno je oslobodjenje Kruševca u II svetskom ratu.
ZGRADA PASKALJE ZOJIĆA
Zgrada se nalazila pored hotela Pariz, pa je i ona srušena 1971. godine. Zoja Paskaljević je bio najbogatiji gradjanin Kruševca do II svetskog rata. Potiče iz grčke porodice. Bavio se trgovinom i bio je zastupnik mnogih firmi. Izmedju ostalog bavio se i naftom i petrolejom, pa otuda je i prva pumpa u Kruševcu bila je ispred njegove zgrade. Kao industrijalac imao je udela u mnogim kruševačkim firmama, kao na primer u tekstilnoj industriji "Obilić".
Njegov sin, Mihajlo Bata Paskaljević, je čuveni srpski dramski umetnik, koji na žalost nikada nije igrao u Kruševačkom pozorištu, ali je odigrao dve predstave u kruševačkom Teatru ZA na letnjoj sceni u nekadašnjem svom dvorištu u Obilićevoj ulici.
MUZEJ
Zgrada je sazidana 1863. godine, kao gimnazijska zgrada. Dogradjivana je 1908. i 1938. Za vreme Balkanskih i I svetskog rata u zgradi je bila vojna bolnica, a za vreme II svetskog rata u njoj je bila neprijateljska vojska. Za muzej je adaptirana 1969. godine.
Muzej je osnovan 1951. godine, a otvoren 7. jula 1954. godine u „Kući Simića“.
KASARNA CAR LAZAR
Pre izgradnje kasarne „Car Lazar“, 1883. godine u Kruševcu je za smeštaj vojske korišćena manja zgrada u Ulici kralja Milana (na mestu gde je danas osnovna škola „Jovan Popović“). Postojala je i manja kasarna kod Barutane „Obilićevo“. U kasarni „Car Lazar“ bio je smešten „XII pešadijski puk cara Lazara“, koji je pripadao Šumadijskoj diviziji. Zastave Puka su u toku balkanskih ratova i I svetskog rata nekoliko puta odlikovane. Puk je učestvovao u proboju Solunskog fronta.
Po reorganizaciji vojske, 1899,. godine Puk dobija pukovsku muziku, koja je priredjivala koncerte ispred Spomenika kosovskim junacima i u Gradskom parku u Kruševcu.
U kasarni je služio od 1920. - 1930. godine, kao komandant Garnizona, proslavljeni  branilac Beograda, Dragutin Gavrilović. Na Solunskom frontu, on je imao čast da prvi učestvuje u njegovom proboju.
Pukovnik Dragutin Gavrilović (rodjen 1882. godine u Čačku) je u Kruševcu živeo deset godina i bio je istaknuti društveni radnik. Kao predsednik Sokolskog društva doprineo je izgradnji Sokolskog doma. Bio je prvi predsednik obnovljene Streljačke družine, a radio je i u Aero - klubu i Okružnom odboru Crvenog krsta. Kruševačka opština ga je 7. maja 1930. godine proglasila za počasnog gradjanina.
Po završetku II svetskog rata, koji je proveo u nemačkom zarobljeništvu, vraća se u zemlju, ali biva odbačen od vojnog vrha i vlasti. Umro je u krajnjoj bedi 19. jula 1945. godine u Beogradu.
U Kruševcu je službovao i vojvoda Radomir Putnik, koji je od 1872. godine bio pevač u kruševačkom Pevačkom društvu „Car Lazar“.
CRKVA SVETOG ĐORĐA
Saborna crkva roždestva Presvete Bogorodice u Kruševcu je glavni i najveći pravoslavni hram u Kruševcu. Saborna crkva u Kruševcu je sedište Eparhije kruševačke Srpske pravoslavne crkve.
Najraniji podaci o novoj Crkvi Svetog Đorđa su iz 1865. godine. Te godine su za 362 cesarska dukata kupljeni kućevni placevi od Stojana Petrovića, Alekse Marića i Živka Ilića za gradnju nove crkve. Međutim, zbog poteškoća oko isplate naknada za placeve gradnja je odgođena dve decenije.
Od 1873. pa sledećih 12 godina u dostupnim dokumantima nema podataka o gradnji crkve Svetog Đorđa u Kruševcu. Iz spiska planova izrađenih crkava u Kraljevini Srbiji, koji se čuva u arhivu SANU, saznajemo da je zidanje nove crkve počelo tek 1885. godine. Crkva Svetog Đorđa bila je 1898. godine ozidana i stavljena pod krov.
Tri zvona za novu crkvu plaćena su krajem 1902. godine. Ministar prosvete i crkvenih dela je 9. novembra 1902. godine odobrio ovaj izdatak.
Posle dosta problema, ugovor za izradu ikonostasa je zaključen 5. februara 1903. godine. Na drvenim pregradama ikonostasa izveden je u duborezu biljni ornament, naročito bogat oko prestonih ikona. Na ikonostasu su očuvane prvobitne ikone do danas. Iako je ugovorom za izradu ikonostasa angažovan jedan živopisac, Živko Jugović, u slikarstvu ikonostasa stilski se jasno razlikuju dve celine. Postoji velika razlika u stilu između gornjih i prestonih ikona. To je pojedine naučnike, među kojima Pavla Vasića, navelo na zaključak da su to radovi dvojice slikara. Sve upućuje, kaže P. Vasić „da su gornje ikone rad Živka Jugovića, a prestone ikone verovatno Milana Milovanovića“. Milovanović je verovatno radio ikone za crkvu Svetog Đorđa po svršetku Akademije u Minhenu, po svoj prilici u leto 1903. godine.
Na zidovima hrama urađeno je 12 fresaka. Za sada se ne zna ko je radio ove freske. U Letopisu je izneta pretpostavka Branka Milenkovića iz Kruševca, rođenog 1897. godine, da je ove freske radio italijanski umetnik Arminije, koji je Milenkoviću poklonio jednu lepu ikonu Sv. Spiridona na platnu.
Crkva je bila završena 1904. godine.
LITERATURA:
- Slobodan Simonović, ENCIKLOPEDIJA KRUŠEVCA I OKOLINE, Kruševac, 2011.
- sr.wikipedia.org/sr
- Politikin zabavnik
PALATA DRAGUTINA MITIĆA LESKOVČANINA
Na desnoj strani ulice Majke Jugovića, iza parka, 1930. godine, otac čuvenog novinara, Svetolika Mitića, Dragutin, sazidao je palatu. U zgradi se nalazila prodavnica obuće "Bata". Na spratu su bili stanovi, koje su koristile poslovodje prodavnice, a jedno vreme bila je smeštena i Narodna biblioteka, koja je osnovana još 8. februara 1857. godine pod imenom Čitalište.
Levo krilo zgrade držao je fotograf Milisavljević. Iza palate se nalazila "Kuća Simića". Preko puta, kuću je sazidao apotekar Kedrović i u njoj imao svoju apoteku.
KEDROVIĆ
Na levoj strani ulice Majke Jugovića, na uglu sa Kosančićevom ulicom, kuću je podigao apotekar Dušan Kedrović.
Dragoslav Kedrović, Dušanov otac, je akademsku titulu stekao 1867. godine u Minhenu, i već naredne godine (1868.) otvorio je prvu apoteku u Kruševcu. Sa učiteljima i profesorima osnovao je djački fond iz koga su pomagani siromašni učenici. Učestvovao je u osnivanju Poljoprivrednog društva. Borio se protiv nadrilekarstva. Učesnik je ratova 1876 do 1878. Odlikovan Takovskim krstom.
Dušan Kedrović je nastavio očevim stopama. Farmaciju je završio 1901. u Insbruku, i započeo studije hemije, ali se zbog očeve smrti vratio u zemlju.
Učesnik je Balkanskih ratova, kao i I svetskog rata.
Projekt apoteke Kedrović, preko puta "Kuće Simića" radio je Nikola Pašić, tadašnji inžinjerski pripravnik.
Koristim priliku da Vas pozovem da mi, ukoliko posedujete stare fotografije Kruševca i okoline, iste prosledite na e-mail.
Unapred zahvalan,
Dejan Lukić
NASTAVAK SLEDI
12,  3
WYSIWYG Web Builder
© 2013 de.Luk
KRUŠEVAC