Kruševac - de Luk
de Luk
Oblast oko Kruševca je nastanjena još u praistorijsko doba, a poznato je da je imala nastambine i pre dolaska kneza Lazara. Zabeleženo je da je selo Mačkovac, 1282. godine, bilo mesto susreta srpskih kraljeva Milutina i Dragutina.
Osnivač mog grada, Kruševca, je knez Lazar Hrebeljanović. Rodjen je u Prilepcu kod Novog Brda. Njegov otac, Pribac, bio je logotet na Dušanovom dvoru u Prizrenu. Lazar je služio na dvoru cara Dušana. O tome govori i „Povesno slovo o knezu Lazaru“, kao i arhiepiskop Danilo. Kao dvorski činovnik Lazar je od cara Dušana dobio titulu stavioca i sa ovom titulom je imao veliko učešće u političkom životu carevine. Lazar Hrebeljanović se 1353. godine oženio ćerkom velikog kneza Vratka, Milicom. Njen otac je bio iz roda Nemanjića po liniji velikog župana Vukana. Lazar je prisustvovao sahrani cara Dušana Nemanjića, 20. decembra 1355. u mauzoleju Svetog Arhandjela kod Prizrena.
Zvanično se za godinu osnivanja Kruševca uzima 1371. godina. O nastanku grada postoje dve verzije. Po jednoj, knez Lazarje podigao novo utvrdjenje, a po drugoj je proširio već postojeće utvrdjenje.
Posle smrti cara Uroša, Lazar je ostao sa titulom kneza, ali je proširio oblast svog uticaja udajom sestre i svojih kćeri, kao i ratovima. Na njegovu inicijativu došlo je do pomirenja Pećke i Carigradske patrijašije, 1375. godine.
Knežev dvor u Kruševcu pokreće mnoge kulturne i graditeljske akcije. Podižu se novi gradovi i manastiri. Živopisna arhitektura Lazarice, Ravanice, Kalenića, Ljubostinje, Naupare, Manasije, Veluća i drugih manastira, zatim gradova: Kruševca, Stalaća, Koznika, Beograda, najbolja su ilustracija ovakve politike.
U Kruševcu se okupljaju, pored domaćih, i strani učeni ljudi, koji su u gradu razvili književnost, slikarstvo, arhitekturu, muziku i druge umetnosti.
Borbe sa Turcima su počele mnogo ranije pre Kosovskog boja. Godine 1380. kod Paraćina, 1386. na Pločniku kod Toplice i 1388. kod Bileće Srbi su uspeli da zaustave Turke. Ipak, 1389. godine turski sultan Murat, stigao je na Kosovo, i u prvom okršaju srpski vojnici su odneli pobedu. O tome Kostantin Filozof piše: "Medju vojnicima koji su se borili pred vojskom beše neko veoma blagorodni (Miloš - zabeležio je neko na margini Konstantinovog dela) koga oblagaše zavidljivci svome gospodinu i osumnjičiše ga kao neverna. A ovaj da pokaže vernost, a ujedno i hrabrost, nadje zgodno vreme, ustremi se ka samome velikom načelniku kao da je prebeglica, i njemu put otvoriše. A kad je bio blizu, iznenada pojuri i zari mač u toga samoga gordoga i strašnoga vlastodršca. A tu i sam pade od njih. U prvi mah odolevali su Lazarevi ljudi i pobedjivali su. Ali već ne beše vreme za izbavljanje. Stoga i sin toga cara ojača opet u toj samoj bici i pobedi. Šta je bilo posle toga? Postiže Lazar blaženu smrt tako što mu je glava posečena, a njegovi mili drugovi molili su usrdno da poginu pre njega i ne vide njegovu smrt. Ova bitka bila je godine 6897. meseca junija 15. dan. A tada, tada ne beše mesta u celoj toj zemlji gde se nije čuo tužni glas ridanja i vapaj koji se ne može ni sa čime uporediti tako da se vazduh ispunio...“.
Na Kosovu polju: „mučenik Hristov postade veliki knez Lazar“ (Despot Stefan: natpis na stubu mramornom na Kosovu), izborom i opredeljenjem za nebesko ispuni reči Njegove: „Od ove ljubavi nema veće do ako ko položi život za bližnje svoje“. Jn 15;13. Onome koji je učinio izbor dostojan Nebeskog Cara narod nepokolebljivo imenu dodaje - car - i ovenčava ga oreolom svetavštva, a Crkva kanonizuje, već nekoliko godina posle pogibije.
Mirovnim ugovorom sa Turcima omogućen je prenos moštiju kneza Lazara iz Prištine u njegovu zadužbinu, Ravanicu, 1391. godine.
Posle Kosovskog boja Turci su na kratko preuzeli kontrolu nad gradom, ali je brzo vraćen Srbima.
Kruševac postaje prestonica vazalne države, kojom upravlja knjeginja Milica, a zatim njen sin Stefan. On nastavlja uspešne napore, osobito posle bitke kod Angore 1402. godine, da Srbiju ojača i ekonomski i kulturno.
Stefan, 1405. godine, premešta prestonicu u Beograd, koji je od 1403. godine počeo da obnavlja i utvrdjuje. Medjutim Kruševac nije gubio na značaju, jer se despot 1413. godine u njemu sastao sa sultanom Mehmedom I. Borbe oko kontrole nad gradom nisu prestajale tokom cele prve polovine XV veka, pa on biva predavan Turcima 1413. (na kratko) i 1427. godine (despot Stefan ga pred kraj života predaje), da bi ga 1437. godine osvojili Madjari. Sporazumom o obnovi despotovine Djurdju Smederevcu je 1444. godine vraćen Kruševac, ali ga Turci i definitivno osvajaju 1454. godine kada ga nazivaju Aladža Hisar tj. Šaren Grad zbog različitosti materijala od koga je tvrdjava izgradjena.
U doba turskog ropstva, grad postepeno gubi svoj značaj i doživljava promenjenu sudbinu. Dobija novo ime - tursko ime: Aladza Hisar (Šareni grad), prema raznobojnim zidovima, crkve i dvora. Jedno vreme je bio i strateški centar za turska osvajanja Evrope.
Za vreme austro-turskog rata 1689. godine Kruševac je doživeo kratkotrajnu slobodu. To se desilo još dva puta u 18. veku: prvi put 1737-1739. godine, a drugi put za vreme Kočine krajine, odnosno austro-turskog rata 1789. godine. Svištovskim mirom ponovo je vraćen Turskoj 1791. godine.
Prvi srpski ustanak predstavlja početak konačnog oslobodjenja grada iz viševekovnog ropstva. Kruševac je oslobodjen 1806. i ostao slobodan do 1809. godine, kada je ponovo zauzet. Godine 1810. ustanici ga opet oslobadjaju, ali 1813. godine, sa propašću ustanka, gubi kratkotrajnu slobodu. Oslobodjen je konačno tek 1833. godine.
Po oslobodjenju, počinje nagli razvoj i napredak, za koji grad može da zahvali povoljnom geografskom položaju. Naglo povećanje broja stanovnika, razvoj zanatstva i prva akumulacija kapitala, stvorili su bazu za snažan napredak. Od značajnih datuma u razvoju Kruševca treba pomenuti: 1865. otvorena Gimnazija, 1868. prva apoteka, 1857 prva čitaonica.
Izuzetan dogadjaj krajem 19. veka predstavlja proslava 500-godišnjice kosovske bitke 1889. godine. Tada je, u prisustvu brojnih predstavnika svih jugoslovenskuh i slovenskih zemalja, postavljen kamen temeljac za Spomenik kosovskim junacima.
Balkanski ratovi su snažno odjeknuli u rodoljubivom Kruševcu, koji je na front poslao veći broj svojih mladih gradjana.
U prvom svetskom ratu, 1915 godine, grad je primio ogroman broj izbeglica i mnoga ministarstva srpske vlade koja su se povukla ispred najezde neprijatelja sa severa. Za vreme okupacije austrijska vojska je u Kruševcu obrazovala vojni sud, koji je osudio na streljanje i vešanje veliki broj rodoljuba.
Grad je oslobodjen u jesen 1918. godine, posle sedmodnevne borbe.
Za vreme drugog svetskog rata Kruševljani su masovno demonstrirali protiv pakta sa Nemačkom 25.
marta. Posle demonstracija, 6. aprila, doživeli su bombardovanje fabrika “Obilićevo“ i “Ravnjaka“.
Za vreme okupacije streljano je mnogo rodoljuba iz Kruševca. Grad je oslobodjen 14. oktobra 1944. godine.

MOJ GRAD
K R U Š E V A C
U izradi teksta korišćeni izvori:
Krunisanje cara Dusana
Alfonso Mucha
Ostaci Donžon kule
Knez Lazar
freska, Ravanica
Grb kneza Lazara na spoljnoj priprati glavne crkve Hilandar
Pohvala knezu Lazaru
Jefimija
Knez Lazar
Djura Jakšić
Tekst  Aleksandara Mitića
sr.wikipedia.org
1,  2,  3
© 2013 de.Luk